PLS: Επικαιροποίηση της εκτίμησης κινδύνου για τις διοξίνες και τα παρόμοια με τις διοξίνες PCB στις ζωοτροφές και τα τρόφιμα

Γενικό πλαίσιο

• Στο περιβάλλον εξακολουθούν να υφίστανται πολυχλωριωμένες διβενζο-p-διοξίνες και διβενζοφουράνια (που αναφέρονται ως «διοξίνες» στην παρούσα περίληψη) και παρόμοια με τις διοξίνες πολυχλωριωμένα διφαινύλια (DL-PCB).
• Οι διοξίνες είναι υποπροϊόντα ορισμένων βιομηχανικών διεργασιών και μπορούν να σχηματιστούν κατά την αποτέφρωση αποβλήτων· τα DL-PCB αποτελούσαν μέρος των ελαίων PCB που χρησιμοποιούνταν κατά το παρελθόν για διάφορες εφαρμογές.
• Τα επίπεδα στον ανθρώπινο οργανισμό έχουν μειωθεί σημαντικά χάρη στα ρυθμιστικά μέτρα που έχουν θεσπιστεί για τη μείωση των εκπομπών.
• Ωστόσο, οι διοξίνες και τα DL-PCB εξακολουθούν να εισέρχονται στην τροφική αλυσίδα και να συσσωρεύονται σε λιπαρά τρόφιμα όπως το κρέας, τα ψάρια, τα αυγά και τα γαλακτοκομικά προϊόντα, ενώ με την πάροδο του χρόνου μπορούν να συσσωρευτούν στον ανθρώπινο οργανισμό.
• Η έκθεση σε διοξίνες και DL-PCB πριν από τη γέννηση καθώς και σε νεαρή ηλικία μπορεί να προκαλέσει αναπαραγωγικά προβλήματα, όπως χαμηλότερες συγκεντρώσεις σπερματοζωαρίων σε μεταγενέστερα στάδια της ζωής.
• Η μείωση της έκθεσης των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου τέτοιων επιπτώσεων για τα αγέννητα παιδιά και τα μικρά παιδιά.
• Το 2018 η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) δημοσίευσε εκτίμηση των κινδύνων που ενέχουν για την υγεία οι διοξίνες και τα DL-PCB στα τρόφιμα και τις ζωοτροφές. Τα κύρια συμπεράσματα ήταν τα εξής:
  • η έκθεση κατά τα πρώτα στάδια της ζωής ενδέχεται να βλάψει την αναπαραγωγική υγεία των ανδρών·
  • ένα ανεκτό όριο εβδομαδιαίας πρόσληψης (ΑΟΕΠ) χαμηλότερο από 2 πικογραμμάρια τοξικών ισοδυνάμων (pg TEQ)/κιλό σωματικού βάρους την εβδομάδα, που υπολογίστηκε με χρήση των συντελεστών τοξικής ισοδυναμίας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO-TEF) του 2005, θα παρέχει προστασία στους καταναλωτές.
• Το 2022 ο ΠΟΥ επικαιροποίησε τις τιμές TEF, οι οποίες για ορισμένες διοξίνες και DL-PCB μειώθηκαν, ενώ για άλλες αυξήθηκαν.

Τι ζητήθηκε από την EFSA;

• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε από την EFSA να επικαιροποιήσει την προηγούμενη εκτίμησή της του 2018, χρησιμοποιώντας τους νέους συντελεστές WHO-TEF του 2022.

Πώς πραγματοποίησε η EFSA αυτήν την εργασία (και ποια στοιχεία χρησιμοποιήθηκαν);

• Η EFSA αξιολόγησε:
  • τα επίπεδα έκθεσης ανθρώπων και τροφοπαραγωγικών ζώων στις διοξίνες και τα DL-PCB μέσω των τροφίμων και των ζωοτροφών, αντίστοιχα, με βάση τους νέους συντελεστές WHO-TEF του 2022·
  • αν η εφαρμογή των νέων συντελεστών WHO-TEF του 2022 άλλαξε το ΑΟΕΠ που καθορίστηκε το 2018·
  • τον τρόπο μεταφοράς των διοξινών και των DL-PCB από τις ζωοτροφές στα τρόφιμα ζωικής προέλευσης.
• Η EFSA εξέτασε νέα, εκτενή δεδομένα και προέβη σε συστηματική εξέταση νέων, δημοσιευμένων στοιχείων, μεταξύ των οποίων:
  • δεδομένα παρακολούθησης τροφίμων και ζωοτροφών από τα κράτη μέλη της ΕΕ, τη Νορβηγία και την Ισλανδία·
  • η ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή βάση δεδομένων για την κατανάλωση τροφίμων της EFSA·
  • στοιχεία σχετικά με τα επίπεδα παρουσίας στο μητρικό γάλα στην Ευρώπη.
• Η EFSA:
  • χρησιμοποίησε αποδεικτικά στοιχεία από μελέτες τόσο σε ανθρώπους όσο και σε πειραματόζωα·
  • προσδιόρισε το επίπεδο έκθεσης που συνδέεται με τη μείωση της παραγωγής σπέρματος·
  • εκτίμησε τον τρόπο με τον οποίο οι διοξίνες και τα DL-PCB συσσωρεύονται στο σωματικό λίπος με την πάροδο του χρόνου·
  • εξέτασε την ανάγκη εφαρμογής προκαθορισμένων συντελεστών αβεβαιότητας, προκειμένου να καλυφθούν κενά στις γνώσεις (ιδίως όσον αφορά τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, και ειδικότερα μεταξύ μητέρων και βρεφών) και να παρασχεθεί ένα μέτρο εμπιστοσύνης στα συμπεράσματα·
  • έλαβε υπόψη τα σχόλια που υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δημόσιας διαβούλευσης.

Ποια ήταν τα αποτελέσματα και οι επιπτώσεις τους;

Αποτελέσματα

• Η επικαιροποιημένη εκτίμηση επιβεβαίωσε τη σύνδεση μεταξύ της έκθεσης σε διοξίνες και των αναπτυξιακών επιπτώσεων στην αναπαραγωγική υγεία, όπως η μείωση του αριθμού των σπερματοζωαρίων, που παρατηρήθηκαν τόσο σε ζώα όσο και σε ανθρώπους.
• Η EFSA υπολόγισε ένα νέο, χαμηλότερο ΑΟΕΠ ύψους 0,6 pg TEQ/κιλό σωματικού βάρους την εβδομάδα, με βάση τους συντελεστές WHO-TEF του 2022, το οποίο προέκυψε από μια μελέτη σε αρουραίους που εκτέθηκαν κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής τους στην πιο τοξική διοξίνη, την TCDD.
• Με βάση το συνολικό βάρος της ένδειξης από μελέτες σε ζώα και σε ανθρώπους, εφαρμόστηκε συντελεστής αβεβαιότητας (3,16) για τη μεταβλητότητα της τοξικοκινητικής μεταξύ των ανθρώπων, προκειμένου να προσδιοριστεί το ΑΟΕΠ.
• Η EFSA διαπίστωσε ότι οι επικαιροποιημένοι συντελεστές WHO-TEF του 2022 μεταβάλλουν τον βαθμό στον οποίο κάθε διοξίνη και DL-PCB ευθύνεται για τη συνολική έκθεση μέσω της διατροφής.
• Με βάση τους συντελεστές WHO-TEF του 2022 η εκτιμώμενη έκθεση σε διοξίνες και DL-PCB μέσω της διατροφής μειώθηκε κατά περίπου 27-35 % σε σύγκριση με τις εκτιμήσεις που βασίζονταν στους συντελεστές WHO-TEF του 2005.
• Ωστόσο, η εκτιμώμενη έκθεση μέσω της διατροφής για όλες τις ηλικιακές ομάδες στην Ευρώπη εξακολουθεί να υπερβαίνει το νέο ΑΟΕΠ σε όλες τις ηλικιακές ομάδες.
• Τα επίπεδα διοξινών και DL-PCB στο μητρικό γάλα επιβεβαίωσαν την υπέρβαση του νέου ΑΟΕΠ.

Συνέπειες

• Παρότι τα εκτιμώμενα επίπεδα έκθεσης μέσω της διατροφής είναι χαμηλότερα με βάση τους συντελεστές WHO-TEF του 2022, η EFSA κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα επίπεδα έκθεσης στις Ευρωπαίες γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία ενδέχεται να εξακολουθούν να βλάπτουν την αναπαραγωγική υγεία των μελλοντικών γιων τους.

Τι περιορισμοί/αβεβαιότητες υπήρχαν;

• Η EFSA εντόπισε διάφορες αβεβαιότητες που σχετίζονται με τις ερευνητικές μεθόδους και την ακρίβεια των δεδομένων σχετικά με την παρουσία, την έκθεση και τις επιπτώσεις των διοξινών και των DL-PCB.
• Η EFSA κατέληξε στα εξής συμπεράσματα: 
  • με βαθμό βεβαιότητας περίπου 95 %, το ΑΟΕΠ είναι ίσο ή μεγαλύτερο από 0,6 pg TEQ/κιλό σωματικού βάρους την εβδομάδα, υπολογισμένο με βάση τους συντελεστές WHO-TEF του 2022·
  • με βεβαιότητα 99-100 %, η τρέχουσα μέση έκθεση των ενηλίκων υπερβαίνει το ΑΟΕΠ.

Ποιες είναι οι βασικές συστάσεις;

Η EFSA διατύπωσε διάφορες συστάσεις με σκοπό τη μείωση των αβεβαιοτήτων στην εκτίμηση κινδύνου που ενέχουν οι διοξίνες και τα DL-PCB για την ανθρώπινη υγεία μέσω των τροφίμων:

• περαιτέρω ανάπτυξη προσεγγίσεων για τη σύγκριση δεδομένων από μελέτες σε ζώα και σε ανθρώπους, με σκοπό τον καθορισμό τιμών TEF με μεγαλύτερη συνάφεια για τον άνθρωπο·
• περισσότερα δεδομένα για να επιβεβαιωθεί ότι η έκθεση μέσω της διατροφής από τρόφιμα φυτικής προέλευσης είναι χαμηλή·
• βελτιωμένα τοξικοκινητικά μοντέλα που λαμβάνουν υπόψη τις διαφορές στη συμπεριφορά των διάφορων διοξινών και DL-PCB στον οργανισμό·
• επέκταση της βιοπαρακολούθησης στο μητρικό γάλα και στο αίμα σε περισσότερους ευρωπαϊκούς πληθυσμούς·
• βελτιωμένες αναλυτικές μέθοδοι για τη μείωση της ποσότητας των βιολογικών δειγμάτων που απαιτούνται για την ανάλυση·
• περαιτέρω έρευνα σχετικά με τη συμβολή του χώματος που καταναλώνουν τα τροφοπαραγωγικά ζώα στα επίπεδα των τροφίμων ζωικής προέλευσης·
• καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι διοξίνες και τα DL-PCB επηρεάζουν την παραγωγή σπέρματος.

Λεξιλόγιο

Συντελεστής τοξικής ισοδυναμίας (TEF): Ένας δείκτης για τη σύγκριση της τοξικότητας μιας διοξίνης ή ενός DL-PCB με εκείνη της πιο τοξικής διοξίνης, της TCDD.

Τοξικά ισοδύναμα (TEQ): Η συνδυασμένη τοξικότητα ενός μείγματος διοξινών και DL-PCB με βάση τους συντελεστές TEF των επιμέρους ενώσεων. Η έννοια των TEQ βασίζεται στην παραδοχή ότι οι σχετικές διοξίνες και τα DL-PCB προκαλούν τον ίδιο τύπο βιοχημικών και δυσμενών επιδράσεων. Μια άλλη σημαντική προϋπόθεση της έννοιας των TEQ είναι η ανθεκτικότητα και η συσσώρευση των ενώσεων στον οργανισμό.

Ανεκτό όριο εβδομαδιαίας πρόσληψης (ΑΟΕΠ): Η μέγιστη εβδομαδιαία πρόσληψη επιμολυντικών ουσιών που περιέχονται στα τρόφιμα και μπορούν να προσληφθούν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής χωρίς να ενέχουν αξιοσημείωτο κίνδυνο για την υγεία. Στην περίπτωση των διοξινών και των DL-PCB, το ΑΟΕΠ εκφράζεται σε pg TEQ/κιλό σωματικού βάρους την εβδομάδα, με βάση τους συντελεστές WHO-TEF.

Συντελεστές αβεβαιότητας: συντελεστές που χρησιμοποιούνται στην εκτίμηση κινδύνου για να ληφθούν υπόψη πιθανές διαφορές μεταξύ ζώων και ανθρώπων, διαφορές μεταξύ ατόμων, καθώς και κενά στα επιστημονικά δεδομένα.

Δήλωση αποποίησης ευθύνης

• Η παρούσα περίληψη σε απλή γλώσσα αποτελεί απλουστευμένη παρουσίαση της επικαιροποίησης της εκτίμησης κινδύνου για τις διοξίνες και τα παρόμοια με τις διοξίνες PCB στις ζωοτροφές και στα τρόφιμα από την EFSA. Μπορείτε να βρείτε την πλήρη γνωμοδότηση της EFSA εδώ.
• Σκοπός της περίληψης σε απλή γλώσσα είναι η ενίσχυση της διαφάνειας και η ενημέρωση των ενδιαφερόμενων μερών σχετικά με τις εργασίες της EFSA επί του θέματος με τη χρήση απλουστευμένης γλώσσας για την παρουσίαση μιας σύνοψης των κύριων πορισμάτων.
• Η περίληψη παράχθηκε με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, με χρήση της αδειοδοτημένης έκδοσης του Microsoft Copilot. Το Copilot χρησιμοποιήθηκε για την περίληψη των ερευνητικών αποτελεσμάτων της EFSA, με βάση μια τυποποιημένη προτροπή. Το κείμενο που παράχθηκε ελέγχθηκε από το επιστημονικό προσωπικό της EFSA ως προς την ακρίβεια και την πληρότητά του, ενώ το προσωπικό του περιοδικού της EFSA ανέλαβε την περαιτέρω επιμέλεια. Η EFSA φέρει τη συντακτική ευθύνη για την τελική σύνοψη.

Έγγραφο αναφοράς

Επικαιροποίηση της εκτίμησης κινδύνου για τις διοξίνες και τα παρόμοια με τις διοξίνες PCB στις ζωοτροφές και τα τρόφιμα

DOI: https://doi.org/10.2903/j.efsa.2026.10103

ISSN: 1831-4732

© Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων, 2026

Επιτρέπεται η αναπαραγωγή με μνεία της πηγής.